Wat is tijd – zomercursus Rotterdam

Op 1 juli 2019 is er een zomercursus ‘Wat is tijd’ gepland bij de Hovo in Rotterdam.

Een korte samenvatting van de opzet:

Mankind is probably the only species in the universe that has found a way to measure something that does not exist”

Buitenaardse observatie, ca. 2010

Iedereen weet intuïtief wat tijd is maar probeer het eens uit te leggen aan iemand die dat begrip niet kent. Dat besefte Augustinus al in het jaar 430. Tijd meten we via verandering maar de mate van verandering meten we dan weer met de tijd die daarvoor nodig is. De Griekse filosoof Parmenides betoogde ooit juist dat verandering niet mogelijk is in zijn discussies met Heraclitus.

In het Newtoniaanse model van het universum heeft de tijd geen richting. De tijd in bewegingsvergelijkingen kan zonder probleem omgekeerd worden. Toch kennen wij verleden en toekomst als niet verwisselbaar. We herkennen onmiddellijk een in de omgekeerde richting afgespeelde film. Blijkbaar kennen wij aan de tijd een richting toe die er in het Newtoniaanse model niet is.

Stefan Boltzmann, de man die het begrip entropie voor het eerst definieerde als de mate van wanorde in een systeem, besefte dat wij de richting van de tijd ervoeren als die waarin de entropie toeneemt. Maar in elk Newtoniaans systeem zullen altijd uiterst sporadisch spontaan momenten van afnemende entropie plaatsvinden. Zouden wij dan zeer kort een verwisseling ervaren van toekomst en verleden?

We gaan ook in op de rol van de tijd in de relativiteitstheorie van Einstein. Dus tijddilatatie en krimpende meetlatten. De tijd blijkt een fenomeen dat van plaats tot plaats verschillend verloopt.

Minkowsky ruimtetijd met twee ruimtedimensies horizontaal en de tijddimensie vertikaal. De kegels zijn de trajecten in ruimtetijd van het licht dat zich uit de oorsprong in alle richtingen uitbreidt. De bovenste kegel bevat de mogelijk waarneembare toekomst, de onderste het mogelijk waargenomen verleden.

Ook de kwantumfysica lijkt een rol te spelen in de tijd, of beter gezegd, de tijd lijkt soms juist geen rol te spelen in de kwantumfysica. Vandaar dat we daar ook kort op ingaan.

Aan te raden boeken zijn ‘The End of Time’ van Julian Balbour en ‘About Time’ van Paul Davies.